15.01.2019

Трамп савдо уруши туфайли Хитойда янги ўсиб бораётган оғриқ

 

Хитой иқтисодиёти бозор, ишлаб чиқариш ва меҳнатнинг қиёфасини ўзгартирадиган катта миқдордаги тузилмавий ўзгаришлар билан шуғулланади. Президент Трамп эса Хитойга қарши савдо уришини ўтказмоқда. Хитойнинг экспорти учун бундай оғир шароитларга қарамасдан, уларнинг аксарияти Америка брендларини ривожлантириш ва ташкил қилиш билан шуғулланадиган пудратчилар сифатида яратилган. Хитойнинг ривожланиш суръати пасайиши кўп жиҳатдан жаҳон савдосининг заифлигига қараганда тезда модернизация қилинадиган иқтисодиётга боғлиқ.

Содда қилиб айтганда, Хитой ўз заводларини автоматлаштирмоқда. У роботларнинг энг катта харидори саналади. Уларнинг компаниялари Вьетнам каби Жануби-Шарқий Осиё давлатларида дўконларни очиб, завод қуришади ёки ўз ишларини бажариш учун хорижда ишлаб чиқарувчилар билан шартнома тузадилар. Бу 1970 ва 1980-йиллардаги АҚШнинг эски ишлаб чиқариш шаҳарларига ўхшаш бўлиб, улар аввалроқ Жанубий Американинг янада арзон ишлаб чиқариш заводларида, сўнгра Хитойда ташкил қилинган. Шу билан Хитой бугунги кунда буни бошдан кечирмоқда.

Хитой юқорига қиймат занжири бўйлаб ҳаракатланмоқда. У тобора юқори технологияларга эга бўлиб бормоқда. Атроф муҳитга нисбатан муносабатларда Ғарб услубининг меъёрлари бўйича уларга қўйиладиган талаблар Хитойнинг Жаҳон савдо ташкилотига қўшилишидан аввал анча кенг тарқалган меҳнат зўравонлиги ҳақида эмас, балки ифсосланишга қарши курашишига олиб келди.

Ўтган йили Хитой акциялари учун муваффақиятсиз бўлди. Хитой чет элга янад камроқ маҳсулотларни юклаётгани биржа бозорининг 20 фоизга пасайишига олиб келмоқда. Бу Трамп савдо уруши учун бевосита айбдор бўлиши мумкин, аммо Хитой иқтисодиёти ўсишда давом этмоқда.

“Мен учун энг катта ажаблантирадиган нарса – инвесторлар бу хабарни хотиржамлик билан қабул қилишди, – дейди “KraneShares” компаниясининг ахборот технологиялари бўйича директори Брендан Ахерн. – Кимдир буни яхши бўлади, деб ўйлаганмиди? Бозор ҳайратга тушгандек кўринди, қитъадаги брокерларидан бири “фожиали” деб номланган жума кунги акциялар бўйича ёмон натижалар билан ишлаши тасдиқланган. Декабрь ва потенциал иқтисодий маълумотлар биринчи чоракда ёмонлашади», деб ёзди жума куни муштарийлар учун Ахерн ўз ёзувида.

Ишлаб чиқаришдаги ўзгаришлар, заиф рағбат

New York Times газетасининг шанба нашрига кўра, журналистлар Кит Брэдшер и Эйлан Танг Хитойнинг ишлаб чиқариш соҳасида содир бўлган воқеаларни янада чуқурроқ ўрганишга киришишди. Улар таклиф қилган манзара саноатда етарли даражада жиддий индустриал пасайишни кўрсатмоқда, компаниялар иш соатларини қисқартириш ва ишчиларни ишдан бўшатишга киришганлиги сабабли 270 миллион хитойлик меҳнат муҳожирлари ички туманларга қайтишмоқда.

Пекин бу секинлашув белгиларига, кредит беришни рағбатлантиришга, маҳсулотларнинг ифлослантирувчилари учун атроф муҳит тартибини тартибга солиш ва камайтиришга жавоб беради. Ҳукумат яқинда даромад солиғи миқдорини кўтарган. Бу 100 миллион одамни ойликсиз қолишига сабаб бўлди, чунки уларнинг даромади янги қоидалар бўйича жуда паст эди.

Баъзи хитойлик ишлаб чиқарувчилар катта қарзлар ва бизнесни бошқаришнинг ёмонлиги туфайли муаммоларга дуч келмоқдалар. Бошқалар эса хавфда қолишган, сабаби улар маҳсулотларини экспорт қилишга боғлиқ. Айримлари учун ички талаб туфайли ҳаммаси яхши. Хитойдаги таркибий ўзгаришнинг ижобий томони ва унинг ишлаб чиқариш суръатларининг пасайиши ҳозирги вақтда Хитой ЯИМнинг 78 фоизи истеъмолчидан келади. Хитойликлар ҳали ҳам даромадларининг учдан бир қисмини тежашмоқда.

– Агар сиз Хитой муносабатларига киришмоқчи экансиз, мамлакат иқтисодиёти кучлидир, – дейди Matthews Asia инвестицион стратеги Энди Ротман.

«New York Times» газетасида чоп этилган мақолага кўра, чет элдан туриб Хитойга баҳо бераётган айрим иқтисодчиларнинг таъкидлашича, бу ҳолат 2008-2009 йиллардаги глобал молиявий инқироздан бери энг паст даражадаги пасайишдир. Кейинчалик Хитой ўзининг биринчи рақамли савдо шеригининг рози бўлганини кўргач, турғунлик ҳолатига тушиб қолмаслик учун иқтисодиётга 2 триллион доллардан зиёд маблағни киритди.

Кўп йиллар давомида Хитойлик кузатувчилар мамлакат жуда кўп маблаг сарфлаганини ва уни асоссиз деб баҳо беришмоқдалар. Пекин бу огоҳлантиришларга қулоқ тутган кўринади ва қарзини қисқартириш учун чоралар кўрган ҳолда, маҳаллий облигациялар бозорида тажрибалироқ инвесторларга янада жозибадор бўлишга интилмоқда. «Matthews Asia» маълумотларига кўра, Си провинцияларда кредитлашни 50 фоиздан кўпроғини ташкил этувчи шаффоф банклар каби шаҳар молиялаш манбалари билан шуғулланган. Хитой ўз иқтисодиётини рағбатлантиради, чунки ишлаб чиқариш умумий иқтисодиёт билан бирга сусаяди. Ҳукумат ўз банкларига кўпроқ кредит беришини сўраяпти.

New York Times газетасининг хабар беришича, Хитой ўтмишда иқтисодиётига ёрдам берган давлат харажатларини оширган. Буни қарангки, кўпмиллатли давлат ширкати бўлган Xuzhou Construction Machinery Пекин сабабли унинг савдолари ўтган йилга нисбатан 50 фоизга ошди. Шу билан бирга иқтисодиёт вазирлари корхоналарга ишчилар билан банд бўлиши учун пул тўлашга ваъда беришди. Провинциялар раҳбарлари атроф муҳитнинг ҳолати бўйича назорат чораларини заифлаштирмоқда ёки ифлослантирувчи ташкилотларга нисбатан чора кўрмаяпти.

Хитой бир вақтнинг ўзида ишлаб чиқариш базасида соатни орқага айлантирмоқда ва олдинга ҳаракат қилаётир.

Хитой яримўтказгичлар, дастурий таъминот, биотехнологияларга кўпроқ маблағ сарфлашга киришмоқда, – дейди Matthews Asia менежери Тиффани Сяо. – Силикон водийсининг биринчи кунларини эсланг. Бу ҳозир Хитойда юз бермоқда. Ҳали ҳам кеч эмас. Буларнинг барчаси жуда тез суръатда амалга ошмоқда.

Хитой қачонлардир глобал ишлаб чиқариш маркази бўлган. Бу кунлар якунига етиб бормоқда. Бу Хитойда ишлаб чиқариш кунларининг тугашини англатмайди. Улар ички бозор учун маҳсулотни ишлаб чиқарадилар, ёки уларнинг ишлаб чиқарувчилари ушбу бозор учун америкалик ҳамкорлар каби хорижда заводларини қуришади.

Қўшма Штатларда 40 йил аввал бошланган ишлаб чиқаришдаги турғунлик мамлакатнинг умумий иқтисодий заифликка олиб келмади. Бироқ бу жуда ҳалокатли эди, чунки Массачусетс ва Вашингтонда ҳеч қачон кийимлар ва бошқа ишлаб чиқарувчилар шаҳарни тарк этиш ҳолати кузатилмаганди. Кейинги ўн йил мобайнида Хитойда ўсиш билан боғлиқ ўхшаш муаммолар пайдо бўлади, аммо инвесторларнинг мамлакатга нисбатан нуқтаи назарини ўзгартирган ҳолда унинг истеъмол иқтисодиёти ўсиб боради.

Ушбу сиёсат Хитой саноатининг узоқ муддатли ёндашувнии ўзгартирмайди, бу эса ҳар қачондангидан кўра янада кўпроқ роботлашган, янада самарали ва юқори технологик ривожланишларга йўналтирилган бўлади.

Мақолалар